علامه - مولانا - حافظ

جوان شیر دل خصم افکنی چندین سال عاشق زنی بود که سپیدی کوچکی در چشم داشت و جوان آن سپیدی را بی خبر بود. با آن که بسیار بر زن نظر کرده بود مرد عاشق بود و در عشق کی خبر یابد از عیب چشم یار. بعد از آن کم کم عشق جوان کم رنگ شد و دردش نقصان یافت. پس عیب چشم یار را بدید و پرسید که این سپیدی که در چشم تو آشکار شد. گفت: آن ساعت که عشق تو کم شد، چشم من نیز عیب آورد.

لشگر محمود شاه در سومنات بتی یافتند به نام لات. هندوان به زاری و تمنا از او خواستند تا در برابر ده من زر بت را باز ستانند. شاه بت را نفروخت و در عوض آتشی بر افروخت و لات را در آن بسوزاند. یک از سردارانش گفت: زر از بت بهتر بود، کاش بت را به آن همه زر می فروختی. شاه گفت: ترسیدم که در روز حساب کردگار آذر و محمود را به پیش آورد و بگوید که او بت تراش بود و تو بت فروشی. ناگاه از میان بت که در آتش می سوخت بیست من گوهر برون آمد. شاه گفت: لایق این بت آن بود و از خدای من مکافات این بود.

چون زلیخا یوسف را به زندان بازداشت.غلامش را گفت: پنجاه چوب بر او زند آن چنان که آهش را از دور بتوان شنید. آن غلام چون روی یوسف را بدید، دل به این کار یاریش نداد. پس پوستینی بر او انداخت و چوب را بر او می نواخت و با هر ضربه یوسف ناله ای می کرد. چون زلیخا ناله های یوسف را شنید از غلام خواست تا سخت تر بنوازد. غلام گفت: ای یوسف چون کار من تمام شود و زلیخا بر تو نظر اندازد بیشک مرا توبیخ کند که هیچ زخمی بر تو نیست. پس رخصت فرما تا ضربه ای به حقیقت بر تو زنم. پس چون یوسف تن برهنه کرد ولوله ای در هفت آسمان افتاد. غلام دست خود بلند کرد و سخت چوبی بر او زد که در خاکش افکند. چون زلیخا این بار آه یوسف را شنید گفت: بس، که این آه از جایگاه بود پیش از این آن آه ها ناچیز بود و این آه از صاحب درد بود.

پاک مردی شبی در خواب بایزید را در راهی بدید که بدو بس احترام می کرد. متعجب از خواب برخاست و هرچه تدبیر کرد ندانست از چه رو شیخ او را محترم می شمرد تا وقت سحر که آهی از جگرش بر آمد و آن آه در را به رویش باز کرد و راهش را گشود. در جواب آن آه سویش خطاب آمد که بایزید از آن رو از دیگر یاران برون بود که هرگز از ما چیزی نخواست. مرد چون آن شنید گفت: پس من چگونه تو را می جویم. در حالیکه مرد تو نیستم و چگونه از تو می خواهم که این و آن خواستن من نه صواب است. حال دانستم آن چه تو مرا فرمایی آن خواست من است و کار من بر وفق فرمان تو راست آید و تا من خواسته ای دارم بنده تو نیستم و بنده را رفتن به فرمان تو بس است. لذا آمد که زین سخن توست آن احترام شیخ و امتحان است که بنده را بنده می کند و امتحان هیچ نشانی ندارد.

پادشاه نیکو شیوه ای بود. روزی به یکی از چاکرانش میوه ای داد. آن غلام میوه را به شیرینی ولت می خورد. گویی که از آن نیکو تر و خوشتر طعامی نیست. پادشاه چون آن گونه خوردن غلام را دید از آن میوه هوس کرد و گفت: نیم نیز به من ده. چون شاه ذره ای از آن میوه چشید از تلخی آن میوه ابروان درهم کشید و پرسید: این چنین میوه تلخی را چگونه به این شیرینی خوردی؟ غلام پاسخ داد: ای شهریار من از دست تو تحفه بی شمار دیده ام و حال چون به یک تلخی برنجم و آن را باز پس دهم. این سرا، سرای الم است و دل خوشی این جهان درد است و غم. با هر لقمه ای خون دلی سزا ست اگر در راه او رنجی رسد و تلخی ای.

شبی پروانگان جمع بودند و جملگی طالب شمع. یکی از آنان برای خبر آوردن از شمع به پرواز آمد و در قصری دور نور شمعی را بدید در بازگشت، آنچه دیده بود را در فهم خود از شمع بازگفت. ناقد گفت: او آگهی از شمع ندارد و دیگری رفت و خویشتن بر شمع زد و بازگشت و مشتی راز از وصال خود با شمع شرح داد. ناقدش گفت: که او نیز چیزی از شمع ندید. دیگری برخاست و مست و پای کوبان بر آتش نشست. چون سر تا پای وجودش از آتش سرخ شد، ناقد او را از دور بدید و گفت: این پروانه در کار است. چه او از جسم و جان بی خبر شده و از جانان خبر یافته.

ابوسعید ابوالخیر روزی در حمام بود. دلاکش مرد خامی بود و جمله شوخ شیخ را روی بازوی او جمع کرد و پیش رویش آورد. از شیخ پرسید: جوانمردی چیست؟ شیخ پاسخ داد: جوانمردی چیزی نیست جز شوخ پنهان کردن و پیش چشم خلق نا آوردن.

عنکبوت بی قرار را دیده ای که مدام روزگار را به این خیال می گذراند که دور اندیشی کند برای روزیکه نیامده و خانه خویش را در کنجی می سازد و دامی از هوس به آن بهر شکار پشه ای یا مگسی و چون در دامش آید خونش را بمکد و بعد از آن در جایگاهی خشکش کند تا قوت آینده اش سازد. غافل از آنکه ناگاه صاحبخانه چوبی در دست در یک نفس خانه آن عنکبوت و آن مگس را جمله ناپیدا کند.

شهریاری قصر زر نگاری ساخته بود و با بهترین فرش و آرایش آن را زینت داد. از همه جا برای دیدن آن قصر می آمدند و طبق های هدیه به او نثار می کردند. شاه روزی حکیمان و ندیمان و کسبه را فر خواند و از حسن و زیبایی قصرش سخن گفت. مهمانان نیز هر کدام به نیکویی از آن تعریف می کردند. زاهدی از میان جمع ایشان را گفت: در قصر تو ای شاه رخنه ای هست که اگر آن نبود به بهشت برابری میکرد. شاه گفت: من در آن رخنه ای ندیدم. شاید که تو جاهل میخواهی فتنه انگیزی کنی. زاهد گفت: آن رخنه عزرائیل است که می تواند قصر تور در چشم تو زشت کند.

نو مریدی که به همراه شیخش در سفر بود اندک مایه زری داشت که آن را از شیخ پنهان کرده بود. شیخ می دانست و چیزی نمی گفت. به وادی رسیدند که دو راهی داشت. مرید از شیخ پرسید: از کدام راه بهتر است؟ شیخ پاسخ داد: به هر راهی که می خواهی می توانی بروی زانکه در حال حساب برویم زر به طراری افتادی.

در وقت نماز خواجه ای برای خویش دعا میکرد و طلب رحمت از پروردگار داشت. دیوانه ای این سخن را شنید و گفت: ای خواجه تو در ناز و نعمت غرقی و با تکبر در قصرت که از زر آراسته و دهها غلام و کنیزک دارد، راه می روی چگونه شرم نداری و از خدا رحمت طلب می کنی. خواجه گفت: اگر تو نیز چون من از روزگار تنها یک گرده سهم داشتی جای آن بود که از خدا لطف و رحمت بخواهی.

شیخ خرقانی مرد بزرگی بود در عهد سلطان محمود غزنوی. حکایت شیخش کردند به خدمت او رفت. شیخ او را الطفات زیادی نکرد. گفت: شما به نظاره من بیرون نیامدید؟ گفت: ما به نظاره سلطان عرش مشغول بودیم و تا حال نرسیدیم به آن. شاه گفت: آخر قول سلطان عرش است که اطیعوالله و اطیعوالرسول و اولامر منکم. گفت: چندان لذت اطعیوالله مرا گرفت که خبر نداریم در عالم رسول هست یا نی. به مرتبه سیم کجا رسیم؟ بگریست و لرزان دست شیخ بگرفت و بوسید.

گورکن پیری که عمری در گورستانها گور میکند را پرسیدند: در این عمر دراز چه در زیر خاک از عجایب دیده ای؟ گفت: آنچه در نظرم عجیب تر از آن نیست آنکه سگ نفسم هفتاد سال گور کند و ساعتی نمرد و یک دم فرمان یک طاعت نبرد.

شخصی را وجدی ظاهر شد و او از قرا بود چنان که بیگانه و اهل از او می گریستند. نعره ای زد و عیال گفت: دست از من بشوی. عیال گفت: ما چندین سال رنج کشیدیم بهر این ساعت. به وقت شقاوت قرین بود و به وقت سعادت ببریم؟ گفت مرا عزم حج است. چون به بادیه روان شد شکم خون شد و هر لحظه مشغول طهارت. تا باز به خود آمد، کاروان را غایب دید. برجست و دوید. تیزی خاری پای او را گزید و پایش برید. گریه کنان مناجات همی کرد. کم کم شب شد و نومید شد. از نومیدی از مناجات بماند. از دور کسی را دید  و در برش آمد و دست کشید و پایش درمان بکرد. پرسید: کیستی؟ پاسخ نداد. آری چون چنین اعتقاد صادق بستی عجایب و برکات ظاهر شود و به مامن می رسی.

غافلی در پیش زاهد چله نشین شد و از ابلیس گلایه کرد که او دین ما را به طراری تباه کرده و مرا غافل ساخته. زاهد بدو گفت: ای عجب که پیش از تو ابلیس نیز بر من شد و از تو آزرده بود و از ظلم تو بر فغان که این دنیا جمله اقطاع من است و آنکه دشمن دنیاست از من نیست. بگو که دست از دنیای من کوتاه کند و عزم راه خویش نماید. 

بایزید چون به حج رفتی به مولع به تنها رفتن بود. روزی در بیابان کسی را دید که در سبک رفتن ذوقی درو میآمد که با او همراه شود. مردد بود که همراهی او اختیار کند یا تنهایی. که آن شخص رو واپس کرد و گفت: سخت تحقیق کن که منت قبول می کنم به همراهی و گام تیز کرد و برفت.

پیر عابدی که عمر طولانی کرده و از خلق دوری گزیده و به سعادت رسیده بود در جای دور افتاده ای مشغول ذکر حق بود و جز حق همدلی و مونسی نداشت که چون حق همدم گشت از همه بی نیاز است. در آنجا درختی بود و پرنده خوش الحانی بر آن لانه داشت. مرغ خوش آواز چون آواز سر میداد، سر راز در آوازش بود که آهسته آهسته عابد پیر به دمسازی او اندکی ﭐنس گرفت. حق سوی پیغمبران روزگارش وحی کرد و گفت: بگویدش عجب که پس از سالها که از عشق ما سوختی و روز و شب طاعت کردی ﭐنس مرا چگونه به مرغی بفروختی و خانمان ﭐنس و وفاداری را سوخت.

آفتاب رحمت، آفتابی است که جمله ذرات را در میابد و رحمت او رحمتی است که با پیغمبری از برای کافری به عتاب می آید. آنجا که به موسی عتاب می کند که تو چرا فرعون را حال خود گذاردی و نتوانستی او را خلعت دین بخشی و عذاب را از  او دور کنی؟ فرعون هنگام غرق دستش را سوی موسی دراز کرد و طلب کمک کرد. درحالی که موسی اهمیتی نداد و خدا فرمود: اگر دستش را بجای تو سوی من دراز کرده بود کمکش می کردم.

صوفی در بغداد می رفت و در میان راه آوازی شنید که می گفت: انگبین دارم که سخت ارزان و به هیچ می فروشم. شیخِ ِصوفی گفت: ای بوالهوس مگر دیوانه ای که چیزی را به هیچ می فروشی. مرد پاسخش داد که دور شو. صدای هاتف را شنید که گفت:

شبی روح الامین در سدره بود و صدای لبیکِ حضرت را می شنید. دانست که بنده عالی مقامی در زمین حق را می خواند. خواست تا او را بشناسد. پس هفت آسمان و زمین و دریا را بگشت. ولی او را نه در کوه و نه در دریا و نه در دشت یافت. سوی حضرت بازگشت و همچنان جواب لبیک را شنید. بارِ دیگر بازگشت و در عالم به دنبال آن بنده گشت. باز او را نیافت و گفت: یا رب سوی این بنده راهنمایی ام کن. حق تعالی گفت: عزم روم کن و در میان دیری او را پیدا کن. روح الامین رفت و او را در آن مکان پیدا کرد که زاری کنان بتی را میخواند. پیش حق بازگشت متعجّب و پرسید: یا رب بنده ای در میان دیر بتی را میخواند و تو به لطف خود او را جواب می دهی؟ حق تعالی گفت: او نمیداند که راه را از غفلت گم کرده ولی من که می دانم راه را گم نکردم و جانش را گشودم و زبانش را به خدا گفتن آشنا کردم.